ANTARKTYKA

Antarktyka :: Historia odkryć i eksploatacji :: Fadiej Fadiejewicz Bellinghausen (Fabian Gottlieb Thadeuss von Bellingshausen) (1778-1852)

Fadiej Fadiejewicz Bellinghausen (Fabian Gottlieb Thadeuss von Bellingshausen) (1778-1852)


    
14 lipca 1819 roku z portu w Twierdzy Kronsztad (koło Petersburga) wyruszyły dwa rosyjskie statki „Wostok” pod dowództwem kpt. Fadieja Fadiejewicza Bellingshausena, żeglarza pochodzenia estońskiego w służbie carskiej oraz "Mirnyj" pod dowództwem kpt. Michaiła Piotrowicza Łazariewa.
 
Wyprawa rosyjska pod patronatem Cara Aleksandra I miała wyraźne wytyczne Rosyjskiej Admiralicji:
„…dokładając wszelkich starań i największych wysiłków dotrzeć możliwie jak najbliżej Bieguna Południowego, rozglądając się za niezbadaną jeszcze dotąd ziemią. Działania zaprzestać jedynie w obliczu niezwyciężonych przeszkód…”.
 
Wyprawa ta miała również charakter naukowy – planowano zbieranie w czasie całej podróży okazów przyrodniczych i eksponatów etnograficznych dla Rosyjskiej Akademii Nauk, o czym przypominał admirał I. Kruzensztern, pod dowództwem którego Bellingshausen odbył już rejs dookoła świata w latach 1803-1806. 
 
Wostok” był nowym, szybkim, trójmasztowym okrętem wojennym o wyporności 900 ton i długości 40m z załogą liczącą 117 osób, natomiast „Mirnyj” to nieco mniejszy i starszy statek towarowy z 73 osobową załogą, znacznie wolniejszy od „Wostoka” co niejednokrotnie było powodem frustracji Bellingshausena, odpowiedzialnego za całą wyprawę.

Strona tytułowa dzienników podróży
 Bellingshausena dookoła świata
 tłumaczenie S. Rakusa-Suszczewski

   
 
Kadłuby obu jednostek wzmocniono specjalnie, przystosowując do żeglugi w lodach. Ciekawostką była …namiastka tradycyjnej rosyjskiej bani (sauny) pozwalająca utrzymać czystość i higienę marynarzy. Rozgrzane w ogniu kule armatnie umieszczano w brezentowym namiocie na pokładzie i polewając wodą uzyskiwano parę do kąpieli i prania.

W Londynie Królewskie Towarzystwo Geograficzne pomogło Bellingshausenowi zaopatrzyć się w przyrządy nawigacyjne, najnowsze mapy oraz niezbędną literaturę. Dobrze przygotowane i wyekwipowane statki ruszyły w drogę do Argentyny. 20 listopada 1819 roku „Wostok” i „Mirnyj” opuściły Rio de Janeiro, ostatni port w Ameryce Południowej kierując się ku Georgii Południowej, do której dotarły pod koniec grudnia. Zmapowano dokładnie południowe brzegi wyspy, uzupełniając braki w mapach Jamesa Cooka. Kolejnym etapem podróży były Sandwicze Południowe. Tu również, trafiając na dobrą pogodę Rosjanie mogli dokładnie zbadać wyspy, stwierdzając, że w skład archipelagu wchodzi ich dużo więcej niż to co wcześniej opisał James Cook.

Płynąc na wschód, najprawdopodobniej 15 stycznia (inne dane mówią, że 26 stycznia) 1820 roku oba statki przekroczyły Południowy Krąg Polarny. Wyczyn ten był drugim w historii żeglugi światowej, ale przez wrodzoną skromność Bellingshausen nawet nie odnotował tego w swoich zapiskach.
 
Kilka dni później, 1 lutego Bellingshausen prawdopodobnie jako pierwszy człowiek w historii zobaczył wybrzeże kontynentu antarktycznego! „Widzę pole lodowe przykrywające niewielkie pagórki” – zapisał.
Poprzez zasłonę padającego śniegu widział najprawdopodobniej barierę lodowca szelfowego na Ziemi Królowej Maud, w rejonie Morza Haakona VII. Niestety nie zdawał sobie sprawy z doniosłości swojego odkrycia i po zapisaniu pozycji 69°21’S i 2°14’W (lub 2°11’W) oraz warunków pogodowych w dzienniku okrętowym kontynuował podróż. Statki płynęły dalej na wschód, osiągając szerokość geograficzną południową, na jakiej nikt jeszcze wcześniej nie był w tym rejonie.

Po trwającym prawie rok rejsie po wodach antarktycznych wyprawa rosyjska zatrzymała się na postój w australijskim porcie Jackson (obecnie Sydney). Tu dotarł do Bellingshausena list informujący, że w czasie gdy jego statki eksplorowały Georgię Południową kpt. William Smith, płynąc daleko na południe od Ziemi Ognistej dotarł do nieznanego, skalistego brzegu, który według niego był Lądem Południowym. Kpt. Smith nazwał go Nową Szetlandią.
Po odpoczynku, przeprowadzeniu drobnych napraw i uzupełnieniu zapasów w Australii w październiku 1820 roku rosyjska wyprawa ruszyła ponownie w kierunku dalekiego południa.

W czasie całej wyprawy wokółantarktycznej, lawirując pomiędzy polami lodowymi w sumie sześciokrotnie przekraczali Koło Polarne, docierając do 69°53’S, gdzie 21 stycznia 1821 roku odkryli Wyspę Piotra I – najdalej na południe wysunięty ląd znany w tamtych czasach. Bellingshausen dotarł również do drugiego miejsca pozbawionego lodu, znajdującego się za Kołem Polarnym, nadając mu nazwę Wybrzeża Aleksandra (na cześć Cara). Obecnie wiadomo, że jest to wyspa połączona z Półwyspem Antarktycznym lodowcem szelfowym.

W drodze powrotnej (ku północy) 25 stycznia 1821 roku Bellingshausen dotarł w rejonie Szetlandów Południowych. Tu natknął się na morzu na mały amerykański statek łowców fok „Hero” dowodzony przez kapitana Nathaniela Browna Palmera. Gościł młodego Amerykanina na pokładzie „Wostka” i był pełen podziwu dla jego rozległej wiedzy o tych wodach.

Będąc na Szetlandach Bellingshausen stwierdził pomyłkę kp. Smitha – obserwowany przez niego ląd nie był brzegiem kontynentu, lecz archipelagu pokrytych śniegiem skalistych wysepek. Bellingshausen płynąc z zachodu na wschód nadawał kolejnym wyspom nazwy upamiętniające zwycięstwa armii rosyjskiej w kampanii napoleońskiej 1812-1815: Smoleńsk (Livingston), Berezyna (Greenwich), Połock (Roberts), Lipsk (Nelson), Waterloo (Wyspa Króla Jerzego), Mordinow (Elephant), Borodino, Mały Jarosławiec, Wiceadmirał Sziszkow (Clarence), Michajłow, Rożnow.

W związku z kończącym się antarktycznym latem i coraz mniej sprzyjającym żegludze warunkom a także coraz poważniejszymi kłopotami ze stanem technicznym statków (kadłub „Wostok” przeciekał) pod koniec stycznia 1821 roku Bellingshausen zdecydował o powrocie wyprawy. 26 marca oba statki dopłynęły do Rio de Janeiro i po przeprowadzeniu niezbędnego remontu kadłubów obrały kurs do macierzystego portu. Po ponad dwóch latach wyprawa Bellingshausena w pełni chwały wróciła do Petersburga.
 
W zwięzłym raporcie czytamy min. „Wyprawa w składzie dwóch statków „Wostok” i „Mirnyj” przebywała poza macierzystym portem 751 dni, z czego 527 w morzu i 224 na kotwicy. Pokonano łącznie 92200km. Odkryto 29 wysp: 2 w Antarktyce, 8 w strefie umiarkowanej i 19 w tropikach. Ze 189 oficerów i marynarzy, którzy wyruszyli na wyprawę 14 lipca 1819 roku wróciło 186”.

Niestety społeczeństwo rosyjskie prawie w ogóle nie było zainteresowane dokonaniami i odkryciami Bellingshausena. Dopiero porównanie jego osiągnięć z wyprawą Jamesa Cooka ukazuje nam w pełni jej wartość.
 
Wyprawa rosyjska 6 razy przekraczała Południowy Krąg Polarny, podczas gdy wyprawa Cooka – 3 razy.
Wewnątrz Koła Podbiegunowego Rosjanie przepłynęli w sumie odległość odpowiadającą 46°długości geograficznej, Anglicy – 18°, poniżej 60-tego równoleżnika - 243° w czasie 122 dni, a Anglicy – 118° w czasie 75 dni.
Rosjanie żeglowali wśród lodów 100 dni, Anglicy o 20 mniej.
 
Niestety, wiedza o wielkich odkryciach Bellingshausena nie dotarła do szerokiego świata i nie przyniosła mu należnej chwały, ponieważ dzienniki okrętowe zaginęły a wszelkie publikacje dotyczące wyprawy były opracowane tylko w języku rosyjskim, co przez dziesiątki lat czyniło je niedostępnymi dla obcokrajowców. W 1902 roku przetłumaczono na język niemiecki jedynie dane osobowe Bellingshausena, a ich wersja anglojęzyczna pojawiła się dopiero w 1945 roku.
Od 1839 roku Bellingshausen, awansowany przez Cara do stopnia admirała Floty Rosyjskiej dowodził twierdzą Kronsztad. (TJ)

Formacje geograficzne oraz obiekty w Antarktyce nazwane imieniem Bellingshausena:
• Morze Bellingshausena
• Lodowiec szelfowy Bellingshausena
Rosyjska Stacja Badawcza „Bellingshausen” – Zatoka Maxwell, Wyspa Króla Jerzego, Szetlandy Południowe


(na podstawie min.: „Antarktyda – biały kontynent” David McGonigal, Lynn Woodworth)
 
UWAGA!  W lutym 2009 roku ukazała się książka F.G.T. von Bellingshausena pt. "Dwukrotne poszukiwania w Południowym Lodowatym Oceanie..."  w tłumaczeniu prof. Stanisława Rakusa-Suszczewskiego.
 
 
 
 
 
Projekt, realizacja, opieka serwisowa: ARKTOS © 2009-2017 IBB PAN ZBA