ANTARKTYKA

Antarktyka :: Polacy w Antarktyce :: przed 1918 rokiem :: Henryk Bronisław Arctowski (1871-1958)

Henryk Bronisław Arctowski (1871-1958)


 
Henryk Arctowski w czasie wyprawy "Belgica".
Obraz olejny pędzla Ewa Rakusa-Suszczewskiej,
namalowany na podstawie zdjęcia z epoki.
 
Urodził się 15 lipca 1871 roku w Warszawie. Rodzina Artztów, z której pochodził przybyła do Polski w XVII wieku z Wirtembergii. Henryk uczył się najpierw w Inowrocławiu pod zaborem niemieckim, później wysłany do Belgii ukończył tam szkołę średnią.
 
Studia wyższe rozpoczął w 1888 roku w Liège na wydziale matematyki i fizyki. Naukę w zakresie geologii i chemii kontynuował na paryskiej Sorbonie. W Paryżu utrzymywał ścisłe kontakty z Marią Skłodowską. Po ukończeniu studiów wrócił do Liège. Aby podkreślić swoje polskie pochodzenie zmienił nazwisko na Arctowski. W latach 1894-96 pracował u profesora Walthera Springa. W tym czasie opublikował już wiele prac naukowych.
 
W 1895 roku nawiązał kontakt z baronem Adrienem de Gerlache de Gomery - sierżantem królewskiej belgijskiej Marynarki Wojennej, który nakłonił Brukselskie Towarzystwo Geograficzne do sfinansowania ekspedycji naukowej do Antarktyki. Pomagał de Gerlache’owi w pozyskiwaniu dodatkowych środków finansowych na wyprawę wygłaszając odczyty oraz był zaangażowany w rekrutację naukowych członków ekspedycji.
 
Gruntowne wykształcenie w zakresie geologii i chemii, zdobyte na uniwersytetach w Liège i w Paryżu oraz szeroka wiedza z matematyki, fizyki i astronomii ułatwiło Arctowskiemu przygotowanie do wyprawy. Zajął się on problemami morfologii i geologii południowych Andów i archipelagów wysp położonych między Ameryką Południową i Antarktydą, co znalazło wyraz trzech publikacjach naukowych. Wiedzę glacjologiczną pogłębiał u prof. Heima w Zurychu. Teoretyczne studia uzupełniał własnymi obserwacjami alpejskich lodowców.
 
W celu praktycznego zaznajomienia się z metodami badań oceanograficznych odwiedził w Anglii G. Murray’a i J.  Buchanan’a, uczestników wyprawy antarktycznej w 1874 roku na statku „Challenger”. Korzystał również z konsultacji brytyjskich meteorologów, między innymi Williama Napier Shaw’a.
 
Przygotowania do obserwacji meteorologicznych przeszedł również w Belgii, w Królewskim Instytucie Meteorologicznym w Uccle. Podczas wyprawy na pokładzie Belgica Henryk Arctowski był odpowiedzialny za badania z zakresu glacjologii, oceanografii, geologii i meteorologii.
 
 
Najważniejsze wyniki badań  przeprowadzonych przez Henryka Arctowskiego w w czasie zimowania w lodach Antarktyki to:
    1. stwierdzenie analogii pomiędzy budową geologiczną Południowych Andów a archipelagami Łuku Scotia i górami Półwyspu Antarktycznego (dla podkreślenia tego związku zaproponował aby pasmo Andów i Gór Transantarktycznych nazwać nazwać Antarktandami ,
    2. stwierdzenie zmiany granicy zasięgu śniegu w rejonie Ziemi Ognistej, która podniosła się od czasu maksimum glacjalnego,
    3. uzyskanie całorocznego cyklu obserwacji meteorologicznych, z których wynika, że klimat Antarktydy jest chłodniejszy niż wcześniej sądzono, 
    4. stwierdzenie, że szelf kontynentalny Antarktydy leży na głębokości 400-600m, a więc znacznie głębiej niż przy innych kontynentach, 
    5. stwierdzenie podobieństwa zjawisk optycznych w atmosferze, w szczególności rodzaj halo w chmurach krystalicznych i podobieństwa zorzy na półkuli południowej i półkuli północnej. 
W latach 1903-1909 Henryk Arctowski kierował  stacją meteorologiczną obserwatorium w Uccle w Belgii. W 1907 roku zaprojektował drugą wyprawę belgijską na lądolód Antarktydy, ale nie doszła ona do skutku. W 1909 roku H. Arctowski wraz z żoną, amerykańską śpiewaczką Arian Jane Addy przeniósł się do Nowego Yorku, gdzie podjął pracę w bibliotece, od 1911 do 1919 roku pełnił w niej funkcję dyrektora działu przyrodniczego. W międzyczasie odbył podróż na Spitsbergen i Lotofy statkiem „Ile de France”. Jego zainteresowania zmianami klimatu oraz przyczynami tych zmian, w których brał pod uwagę rolę pyłów wulkanicznych, plam słonecznych i burz magnetycznych zaowocowały wieloma publikacjami, dzięki którym nawiązał kontakt z wybitnymi badaczami tych problemów.
 
Kiedy w czasie I wojny światowej powstała w Stanach Zjednoczonych organizacja Inquiry, przygotowująca materiały do konferencji pokojowej w Wersalu, na której został podpisany w 1919 roku traktat uznający niepodległość Polski po 123 latach rozbiorów, Arctowski opracował dla komisji do spraw Polski specjalny "Raport o Polsce" („Raport on Poland, compiled for the use of the American Delegation to the Peace Conference by Henryk Arctowski”). Składał się on z 14 działów i obejmował blisko 2,5 tysiąca stron maszynopisu, ponad 100 map, liczne rysunki, wykresy i tabele. W czasie rokowań wersalskich Arctowski przebywał w Paryżu jako rzeczoznawca. Żona Jane prowadziła w czasie I wojny światowej akcję charytatywną na rzecz uchodźców polskich, przeznaczając na ten cel dochody ze swoich koncertów.

W 1920 roku Henryk Arctowski otrzymał propozycje od Ignacego Paderewskiego objęcia stanowiska Ministra Oświaty w rządzie Rzeczypospolitej Polskiej. Jednak mimo przywiązania do Warszawy, swego rodzinnego miasta zdecydował się objąć Katedrę Geofizyki i Meteorologii Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, wobec którego miał zobowiązania jako doctor honoris causa . We Lwowie Arctowski zorganizował Instytut. Zasilił go również sprowadzoną z zagranicy swą ogromną biblioteką. Brał czynny udział w pracach Międzynarodowej Unii Geograficznej, której przewodniczył w 1934 roku. Przewodniczył także Komisji Wahań Klimatycznych. 
 
Arctowski wysunął propozycję udziału Polski w II Międzynarodowym Roku Polarnym 1932-1933. Proponował założenie polskiej bazy badawczej na Spitsbergenie, w rejonie na południe od Sassen Bay oraz na Antarktydzie. Nie było przypadkiem, że Henryk Arctowski preferował Szetlandy Południowe i Półwysep Antarktyczny jako miejsce dogodne dla lokalizacji przyszłej polskiej stacji antarktycznej, gdyż rejon ten był mu znany z wyprawy „Belgica”.
 
 
Henryk Arctowski w czasie pracy
w Smithsonian Institution,
ok.1945 roku.
foto: archiwum ZBA IBB PAN
 
W sierpniu 1939 roku Henryk Arctowski wyjechał wraz z żoną na Kongres Międzynarodowej Unii Geodezyjno-Geofizycznej do Waszyngtonu jako przewodniczący komisji zmian klimatu. Na ten wyjazd został wydelegowany przez Uniwersytet Lwowski oraz Polską Akademię Umiejętności, której od 1935 roku był członkiem. Wybuch wojny zamknął im drogę powrotną do kraju, skazując na przymusową emigrację.
23 Lipca 1940 roku Henryk Arctowski wraz z żoną otrzymał obywatelstwo amerykańskie. Podjął pracę w Smithsonian Institution w Waszyngtonie, z którym pozostał związany do 1950 roku.
 
 
Henryk Arctowski.
foto: zbiory Biblioteki Kongresu
Stanów Zjednoczonych
 
Henryk Arctowski zdobył uznanie na całym świecie. Był autorem ponad 400 prac naukowych m.in. w językach angielskim i francuskim, prezentujących wyniki badań polarnych oraz opisujących przebieg wypraw.
Zmarł 21 lutego 1958 roku w Waszyngtonie. Niedługo potem (4 maja) zmarła jego żona. W 1960 roku prochy Państwa Arctowskich zostały sprowadzone do Polski i złożone na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.
(TJ)
 
Formacje geograficzne oraz obiekty nazwane imieniem Arctowskiego w Antarktyce: 
    1. Nunatak Arctowskiego. 65°06’S, 60°00’W.
    2. Szczyt Arctowskiego (1408m n.p.m.). 74°44’S, 61°28’W. Szczyt wulkaniczny na Półwyspie Antarktycznym, na Wybrzeżu Lassitera. Nazwa nadana w 1947 roku przez amerykańską ekspedycję F. Rønne'a.
    3. Półwysep Arctowskiego. 64°45’S, 62°25’W. Skalisty półwysep w zachodniej części Półwyspu Antarktycznego, na Wybrzeżu Danco. Na końcu półwyspu znajduje się Przylądek Anna - 64°35‘S i 62°26‘W.
    4. Zatoka Arctowskiego (Arctowski Cove), w pobliżu Stacji Arctowskiego, (w obrębie Zatok Admiralicji), Wyspa Króla Jerzego, Szetlandy Południowe, 62°09’S, 58°29’W.
    5. Pole lodowe Arctowskiego (Arctowski Icefield), Wyspa Króla Jerzego, Szetlandy Południowe, 61°55’-62°10’S, 57°45’-58°50’W.
    6. Góry Arctowskiego, Wyspa Króla Jerzego, Szetlandy Południowe, 62°01’-62°03’S, 58°05’-58°15’W.
    7. Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego, Wyspa Króla Jerzego, Szetlandy Południowe, 62°09’S, 58°28’ W. 

      oraz w Arktyce, na Spitsbergenie:

    8. Góra Arctowskiego, 78°10’N, 16°30’E.
    9. Lodowiec Arctowskiego, w pobliżu tej góry
    10. Łuk Arctowskiego - szczególny rodzaj zjawiska halo z łukiem tęczowym, utworzonym w chmurach zbudowanych z kryształów lodu, zaobserwowany i opisany przez Arctowskiego 20 sierpnia 1898 roku. 
 
 opracowano min. na podst. książki „Ludzie z antarktycznej historii” autorstwa S. Rakusa-Suszczewskiego
 
 
 
Projekt, realizacja, opieka serwisowa: ARKTOS © 2009-2017 IBB PAN ZBA