ANTARKTYKA

Antarktyka :: Polacy w Antarktyce :: po 1945 roku :: Z wyprawami radzieckimi

Z wyprawami radzieckimi

Po drugiej wojnie światowej, kiedy kraj nasz dźwignął się ze zniszczeń ludzkich i materialnych, odżyły tradycje zainteresowań Antarktydą. Zbliżał się trzeci Międzynarodowy Rok Geofizyczny 1957/1958. Chęć włączenia się w ten światowy program badań stała się głównym powodem zakładania stacji na obszarach podbiegunowych. W Polsce inicjatorami działań zmierzających do podjęcia badań polarnych było grono ludzi skupionych wokół profesora Stefana Manczarskiego.

Pierwsza polska grupa, uczestnicząca w wyprawie antarktycznej ZSRR, stanęła na Szóstym Kontynencie w 1959 roku, kiedy to oficjalnie przekazano Polsce radziecką stację Oazis w Oazie Bungera.
 
W wyprawie uczestniczyli:
Stefan Różycki
Wojciech Krzemiński,
Alina i Czesław Centkiewiczowie,
Zbigniew Ząbek,
Janusz Śledziński,
Czesław Nowicki,
Maciej Zalewski.
 
Poza formalnym aktem przejęcia stacji, przemianowanej na stację im. A.B. Dobrowolskiego, Polska nie uczestniczyła w badaniach Międzynarodowego Roku Geofizycznego na Szóstym Kontynencie. Przez kilka lat nie uczestniczyła też w wyprawach antarktycznych.

Dopiero w 1964/1965 roku w 10 Radzieckiej Wyprawie Antarktycznej (SAE) uczestniczył meteorolog - Włodzimierz Chełchowski, który jako pierwszy z Polaków zimował na kontynencie Antarktydy na radzieckiej stacji „Mirnyj”. Jeszcze tego samego roku (21 grudnia 1965) opuściła Warszawę 4-osobowa grupa geofizyków: Maciej Zalewski - kierownik, Adam Kuchcicki, Janusz Molski, Ryszard Czajkowski. Przetransportowano ich samolotem IŁ-18 z Moskwy do Australii, a dalej lodołamaczem „Ob" na stację „Mirnyj". Polscy naukowcy odwiedzili również stację im. A.B. Dobrowolskiego. Nie obeszło się bez przygody. Radziecki samolot, przewożący tam polską grupę - zatonął, lądując na zbyt słabym lodzie zatoki. Ten incydent był szczególnie kłopotliwy dla radzieckich polarników, utracili bowiem cenny sprzęt. W roku 1966 trzyosobowa ekipa, bez Janusza Molskiego, który powrócił do kraju, przezimowała na radzieckiej stacji „Mołodiożnaja”, prowadząc obserwacje magnetosfery i propagacji fal radiowych.

Wiosną 1968 roku Instytut Arktyki i Antarktyki w Leningradzie zaproponował Polskiej Akademii Nauk wysłanie grupy naukowców na jedną z radzieckich stacji Antarktycznych. Propozycja ta spotkała się z zainteresowaniem Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego PAN. Kierownik Zakładu Hydrobiologii Eksperymentalnej tego Instytutu, Romuald Z. Klekowski, podjął się wysłania grupy biologów i opieki naukowej. Na Antarktydę wyjechali Stanisław Rakusa-Suszczewski i Krzysztof Opaliński.

Dwóch Polaków weszło w skład 14 Radzieckiej Wyprawy Antarktycznej (SAE). Ekspedycja wyruszyła na Antarktydę 15 września 1968 roku z Leningradu. Do marca 1969 roku prowadzono prace oceanobiologiczne na statku „Profesor Zubow", później na lodołamaczu „Ob", pływając w mało zbadanych przybrzeżnych rejonach kontynentu Antarktydy: w Zatoce Olafa Prydza i na Morzu Davisa. Zimą 1969 roku Polacy pracowali na radzieckiej stacji „Mołodiożnaja”. Realizowano własny polski program badań. Prowadzono obserwacje ekologiczne i hydrologiczne oraz pomiary w cyklu rocznym. Zebrano duże kolekcje fauny i flory. Wykonano szereg eksperymentów fizjologicznych, związanych z pomiarami metabolizmu skorupiaków i ryb żyjących w najniższej temperaturze: -1,9°C. Pobyt trwający cały rok pozwolił zaznajomić się z wieloma zjawiskami charakterystycznymi dla obszaru, na którym po raz pierwszy znaleźli się Polacy biolodzy. Badania zakończono w grudniu 1969 roku, a powrót do kraju nastąpił 14 lutego 1970 roku.

Opierając się na zdobytych doświadczeniach i wynikach pracy, rok później Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN, ponownie zorganizował wyjazd, tym razem 5-osobowej grupy złożonej z trzech biologów i dwóch filmówców. A oto jej skład: Stanisław Rakusa-Suszczewski - kierownik, Maciej Rembiszewski, Andrzej Piasek oraz Andrzej Berbecki i Zbigniew Pietrzkiewicz - filmowcy. Polska grupa wyjechała na Antarktydę, przyłączając się do 17 ekspedycji radzieckiej (SAE). Wyjazd nastąpił z Gdańska 14 listopada 1971 roku na pokładzie radzieckiego statku badawczego „Profesor Viese". Program badań grupy polskiej wykonywano na stacji „Mołodiożnaja” w sezonie letnim 1971/1972. Pracowano nad zagadnieniami adaptacji enzymatycznych, metabolizmu skorupiaków, adaptacji morfologicznych ryb. Prowadzono również obserwacje na terenie oazy, w której położona jest stacja „Mołodiożnaja”.

Trzeci wyjazd biologów na Antarktydę, podobnie jak poprzednie, zorganizował Instytut Biologii Doświadczalnej PAN. Podjęliśmy również starania o zorganizowanie i wysłanie grupy na stację im. A.B. Dobrowolskiego w sezonie letnim 1973/1974, aby wznowić jej działalność. Stacja leży w głębi kontynentu na Oazie Bungera. Od morza oddziela ją około 100-kilometrowej szerokości Lodowiec Szelfowy Shackletona. Najbliższą stacją jest „Mirnyj”, ale odległość wynosi około 350km. Podstawowym problemem, który utrudniał uruchomienie stacji był wtedy transport. Śmigłowce, którymi rozporządzaliśmy, nie spełniały wymaganych warunków. Ostatecznie też wyjazd grupy i uruchomienie stacji im. A.B. Dobrowolskiego nie doszły wówczas do skutku. Na Antarktydę w 1973/1974 roku wyjechała jedynie 4-osobowa grupa biologów: Stanisław Rakusa-Suszczewski - kierownik, Krzysztof Jażdżewski, Hubert Szaniawski, Andrzej Lipkowski.
 
Polacy byli uczestnikami 19 Radzieckiej Wyprawy Antarktycznej (SAE). Wyprawa rozpoczꬳa się 14 października 1973 roku. Prace prowadzono na radzieckiej stacji „Mołodiożnaja”. Program naukowy obejmował głównie badania fizjologiczne i biochemiczne ryb i skorupiaków, żyjących w przybrzeżnych rejonach tej stacji. Paleontolog Hubert Szaniawski uczestniczył również, jako pierwszy z Polaków, w badaniach geologicznych w Górach Księcia Karola, około 700km na południe od bazy ZSRR, na Lodowcu Ameryego. 3-osobowa grupa polskich naukowców, po zakończeniu prac, powróciła przez Odessę do kraju 13 kwietnia 1974 roku. Na Antarktydzie pozostał Stanisław Rakusa-Suszczewski. Po miesięcznym pobycie na stacji „Mołodiożnaja” został przewieziony na radziecką stację „Wostok”, położoną na biegunie geomagnetycznym, skąd 2 stycznia 1974 roku na pokładzie amerykańskiego samolotu udał się na amerykańską stację „McMurdo”. Do września 1974 roku pracował tam wraz z grupą biologów pod kierunkiem dr Mary McWhinnie, która była pierwszą kobietą-naukowcem zimującą na Antarktydzie. Prowadzili wspólnie badania fizjologiczne i biochemiczne skorupiaków i ryb antarktycznych. Powrót do kraju, a tym samym zakończenie trzeciej wyprawy polskich biologów, nastąpił 14 października 1974 roku.

Rezultatem trzykrotnego pobytu polskich biologów w Antarktyce było kilkadziesiąt prac naukowych, zamieszczonych w czasopismach specjalistycznych. Opublikowano też wiele artykułów i referatów oraz jedną książkę popularnonaukową. Zrealizowano przy okazji cztery filmy telewizyjne oraz zrobiono setki zdjęć i przeźroczy. Zebrano bogate materiały dydaktyczne i muzealne. Gromadzona i przekazywana innym wiedza o Antarktydzie, bardzo zbliżyła ten odległy kontynent do Polski.
 
(opracowano na podstawie materiałów i zapisków prof. Stanisława Rakusa-Suszczewskiego)
 
 
W kolejnych latach stacja im. A.B. Dobrowolskiego, znajdująca się do dziś pod patronatem Instytutu Geofizyki PAN zawiesiła swoją działalność ze względu na szczególnie wysokie koszty utrzymania i transportu oraz całkowite uzależnienie logistyczne do wypraw radzieckich. Jej obecny status międzynarodowy to "inactiv" czyli stacja zamnknięta, nie działająca.
 
 
 
Projekt, realizacja, opieka serwisowa: ARKTOS © 2012 IBB PAN ZBA